بسیاری از مولفان دوره ی اسلامی بنای شهر اردبیل را به فیروز پادشاه ساسانی ( 459 – 438 م )نسبت  می دهند و می نویسند که شهر اردبیل به دستور این پادشاه ساخته شده و از آن تاریخ این شهر« باذان پیروز» یا« پیروز آباد» و بالاخره« فیروز گرد» نامیده است .
     حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه بنای شهر اردبیل را به پیروز ساسانی نسبت می دهد و             می سراید :
  یکی شارسان کرد پیروز رام                           خنیده به هر جای آرام و کام
  دگر کرد باذان پیروز رام                                 بفرمود کو را نهادند نام 
  که اکنونش خوانی همی ادربیل                      که قیصربدو دارد ازداد میل 
      اما تاریخ بنای شهر اردبیل راخیلی قدیمی تر از این نیز گفته اند زیرا فیروز پادشاه ساسانی به سال 459 میلادی به سلطنت رسیده و 34 سال قبل از این تاریخ بهرام پنجم ملقب به بهرام گور در مقابله حمله «هیاتله» از دشمنان زمان او از راه اردبیل به آمل و گرگان و سپس به خراسان رفته و در آنجا خاقان هیاتله را کشته است . این موضوع را حکیم فردوسی در شاهنامه آورده است :
چو آکاهی آمد به بهرام شاه                                   که خاقان به مرو است چندان سپاه
همی راند لشگرچو از کوه سیل                               به آمل گذشت از ره اردبیل
  به موجب سند دیگری قدمت شهر اردبیل به زمان اشکانیان می رسد . زیراکه نام اردبیل در داستان« ویس و رامین » که از آثار دوره اشکانیان است آمده است :
ز هر شهری سپه داری و شاهی                                         ز هر مرزی پری رویی و ماهی 
گزیده هر چه در ایران بزرگان                                                از آذربایگان وز ری و گرگان
همیدمن از خراسان و کهستان                                             ز شیراز و صفاهان ودبستان 
چو بهرام و رهام اردبیلی                                                     کشسب دیلمی شاپور گیلی
  همچنین در کتابی به اسم« روضه الصفا» درباره ی پیدایش اردبیل به نقل از کتاب «تاریخ جعفری » اردبیل از بناهای« کیومرث پادشاه کیانی» است .
  « حمدالله موستوفی» بنای اردبیل را به کیخسرو هشتمین پادشاه کیانی نسبت می دهد .
  واژه اردبیل یک واژه پهلوی است زیرا که اردبیل یا آرتاویل از دو کلمه « آرتا » به معنی مقدس و « ویل » به معنی جایگاه تشکیل شده و به معنی شهر یا مکان مقدس است .
  دلایل باستان شناسی نیز قدمت اردبیل را تأیید می کند زیرا که آثار و اشیایی متعلق به قرن شانزدهم تا دوازده قبل از میلاد در نزدیکی شهر اردبیل سنگ بنشته اورارتویی مربوطه به سده ی نهم تا هفتم قبل از میلاد در مکانی به نام قره داغ پیدا شده است .  
  
اردبیل درگذر تاریخ
       تاریخ اردبیل را می توان به دو دوره ی باستانی و اسلامی تقسیم کرد .در عهد ایران باستان اردبیل جایگاه خاصی داشته است . کیخسرو پادشاه کیانی دژبهمن در دامنه ی کوه سبلان را تسخیرو آتشکده ی آذرگشسب رابه جای آن برپا کرده است .
       در دوره ی هخامنشیان« زرتشت » و پیامبرایران باستان در کوه« سبلان» به پیامبری مبعوث شده و کتاب       « یسنا » در قله ی این کوه بر وی نازل شده است .
  در دوره ی اشکانیان اردبیل از شهر های مهم کشور ایران بوده و پهلوانانی چون بهرام و رهام اردبیلی از آن جا بر خاسته اند . 
  از اواسط تا اواخر ساسانیان (211 – 642 م ) اردبیل مرکز آذربایجان بوده و اعراب در تسخیرآذربایجان متوجه پایتخت آن شدند. دراین دوره اردبیل به سبب نزدیکی به آران و ارمنستان دارای جایگاه ویژه ای بوده است . این اوضاع تا اواخر قرن چهارم قمری استمرارداشته و نوشته ی کتاب « حدود العالم» نشان می دهدکه شهر اردبیل بزرگ تر از تبریز بوده است .
      در دوره ی خلافت عباسیان مراغه در دوره ی مغول تبریز در دوره ی ایلخانیان و دوباره اردبیل در دوره ی صفویه در میان شهر های آذر بایجان دارای جایگاه ویژه ای بوده اند .
      شکل گیر ی دولت صفوی یکی از پدیده های شگفت آور دنیای اسلام و کشور ما ایرا ن به شمار می رود در کشور ما با مذهب تشیع حضور پیدا کرده و تاکنون نیز ادامه یافته است و شهر اردبیل درحکومت 460ساله صفویه جنبه ی زیارتگاهی پیدا کرد ورو به توسعه وگسترش نهاد . بازاراردبیل و اغلب پل های رودخانه بالیخلوی این شهروبارگاه شیخ سید صفی الدین اردبیلی از یادگار های این دوره مخصوصا دوره ی شاه عباس اول است . 
      در دوره ی افشاریه نادرقلی برای تثبیت موقعیت خودکنگره دشت مغان در نزدیکی اردبیل رامتشکل ازبیست هزار تن (درنیمه ی اول قرن دوازدهم قمری ) برپا ساخت و قبول سلطنت را موکول به اجرای شرایطی ازجمله تعدیل شیعه ی امامیه کرد. هدف نادر این بود که کینه سنی و شیعی را که بهانه ی دشمنی ایران با همسایگان سنی مذهب خود شده بود از میان بردارد.


  آثار و ابنیه تاریخی در اردبیل

قلعه کهنه : 
  این قلعه در ارتفاع شرقی دره ی باغ نوروز در مسیر مشگین شهر در نزدیکی اردبیل قرار دارد و در کنار آن سنگ نوشته ای مربوط به پهلوی ساسانی به چشم می خورد که در آن از قول « نارسه هرمزد » مطالبی آمده است .
قلعه اولتان :
  این قلعه در روستای «اولتان » در نزدیکی رود ارس در منطقه پارس آباد قرار دارد بانی آن را اشکانیان نامیده اند که در کاوش های باستان شناسی سفال های متنوع اسلامی در از آن مکان به دست آمده است . 
  از دیگر قلعه های این منطقه می توان به « آغجه قلعه » اشاره کرد که در حفاری هادر اطراف قلعه سفالینه های منسوب به هزاره اول قبل از میلاد به دست آمده است « قلعه هیر » « قیز قلعه » و « دیو قلعه » از قلاع دیگراطراف اردبیل است .
پل ها :
       در استان اردبیل بر روی رود خانه های آن پل های مختلفی احداث شده است از جمله پل « خدا آفرین » روی رودخانه ارس مربوط به سده ی ششم هجری یعنی دوره ی سلجوقیان وغیرازآن پل های « سامیان » و      « کلخوران » و « سید آباد » و « یعقوبیه » و« ابراهیم آباد » و « ججین یا داش کسن » به معنی سنگ بران و « قره سو » و « الماس » و « قرمزی » ونیز « شهر چای » از آثار دوره ی صفویه هستند .

تپه های باستانی 
تپه شیخ لر 
             در روستای شیخ لر در منطقه گرمی مغان که طبق آثار به دست آمده در قبل از انقلاب به دوره ی پارت ها منسوب است . گور های خمره ای و سنگی مجسمه های سفالین به شکل حیوانات به ابعاد 25 تا20 سانتی متر و سنگ های عقیق گوشواره ها دستبند نقره نگین انگشتری از شیشه دوک قمقمه سنگ اپسدین سری کامل سنگ وزنه های تراش خورده از آثار به دست آمده در این منطقه است .



تپه ره شیران 
       در روستای کورائیم اردبیل واقع است که در جریان حفاری ها گورهای متعلق به سده ی هشت و نه قبل از میلاد در آن یافت شده است . و به سه نوع متنوع اغنیاء و عامه و حیوانات بوده که طبق نظر کارشناسان اشیاء مکشوفه از این محل قابل مقایسه با آثار بدست آمده در تپه مارلیک است .
       از دیگر تپه های باستانی اردبیل و اطراف آن « تپه نادر » و « تپه قنبر » و « تپه سایین » و « تپه کنازق » و « تپه گوور قلعه » و « آریا تپه » « بولان تپه » مربوط به هزاره اول قبل از میلاد می باشند .  

سنگ نبشته شاپور ساسانی 
  این سنگ نبشته در صد متری میدان اصلی مشگین شهر در نزدیکی اردیبل در کمر کش ارتفاع غربی دره ی باغ نوروز بر روی سنگ بسیار بزرگ فرار دارد . بر سینه ی آن خطوط پهلوی ساسانی کنده شده است .با توجه به باور « گیردگروپ » باستان شناس آلمانی که خط پهلوی ساسانی از آنجا که در آذربایجان برای نخستین بار کشف شد دارای اهمیت است .
  این کتیبه به زمان سلطنت شاپور دوم ساسانی مربوط می شود و از سه بخش تشکیل شده است :
  « سطر اول تا سوم تاریخ آن است که به تاریخ ماه هفتم سال بیست و هشت سلطنت شاپور دوم ساسانی یعنی 267 سال قبل از هجرت است .
  از سطر سوم تا نهم از شخصی به نام « نارسه هرمزد » یاد شده است .که شش سال برای ساختن قلعه کهنه کار کرد . 
  از سطر نهم تا بیست و یکم اندرزی از نارسه هرمزد آمده است که درآن از شهریاران و بزرگان خواسته شده اگر قلعه مورد پسندشان قرارگرفت به آن آفرین بگویند و در غیر این صورت قلعه بهتری بسازند بعلاوه در بدنه ی آن سنگ نشانه هایی مربوط به ساسانیا ن کنده شده است .

گورها ی منطقه اصلان دوز 

  در اطراف اصلاندوز در استان اردبیل گورستان هایی وجود دارد که به گفته باستان شناسان پیشینه ی تاریخی آن به هزاره ی اول پیش از اسلام مربوط می شود. گورستان های « قلی بیگلو » « اخجی » و «گدانلو » و «کرار» از آن جمله اند. 

« برج شاطر گنبدی » در روستای صومعه نزدیک اردبیل که در حوالی آن تپه های باستانی مربوط به دوره های پیش از اسلام به خصوص دوره ی اشکانی است .

« جمعه مسجد » از آثار معروف دوره ی سلجوقی است که قبل از اسلام آتشکده ای بوده و در روایت ها آمده است در آغاز حمله اعراب به ایران حضرت امام حسن (ع) که فرمانده ی گروهی را بر عهده داشته بر این محل عبور می نمایند و وضو ساخته نماز به پا می دارند و به یمن قدوم حضرت مسجدی در این مکان به دست بزرگان ومردم تازه مسلمان شده ی این منطقه احداث می کنند. 
 بر گرفته از http://www.abiyeabi.blogfa.com